Treść zadania

ekst Jana Pieszczachowicza dotyczy programu polskiego futuryzmu. Odpowiadając na pytania i wykonując polecenia utrwalisz swoje wiadomości na temat tej grupy poetyckiej oraz udoskonalisz umiejętność czytania ze zrozumieniem, zwłaszcza zaś wyszukiwania informacji, definiowania pojęć, wyjaśniania intencji nadawcy tekstu oraz formułowania tez zawartych w poszczególnych jego częściach. Pamiętaj, aby cytować tylko wtedy, gdy jesteś o to proszony.

Jan Pieszczachowicz
Pstro, pstrawo, pstrokato ... , czyli antynomie futuryzmu polskiego

(1) "Futuryzm polski nie cieszy się popularnością u krytyków i historyków literatury. Jedni mają mu za złe, że był zbyt wrzaskliwy i nachalny, inni; że płytki i powierzchowny, wreszcie że w ogóle powstał w naszym kraju, pełnym słowiańskiej melancholii, pól malowanych zbożem rozmaitym i martyrologii. Był bezceremonialny, brutalny, proponował wyrzucić na
śmietnik "narodowe panopticum" - Mickiewicza, Słowackiego, Wawel... Antyromantyzm, antysentymentalizm, antynaturalizm, antymartyrologię - tego było dość wykarmionej na Konopnickiej, Asnyku i Tetmajerze publiczności, która mimo wszystko, zapewne w pogoni za sensacją, uczęszczała na futurystyczne zebrania i manifestacje, nie zawsze zachowując się grzecznie, z czego futuryści wysnuli mit artystów-męczenników, nowoczesnych spadkobierców młodopolskich bojowników o wyzwolenie duszy Polaka z więzów filisterstwa. Trzeba im przyznać, ze wykazali wiele pomysłowości, jak wynika choćby ze wspomnień Brunona Jasieńskiego:
Pamiętam jeden z pierwszych naszych wielkich wieczorów w Filharmonii Warszawskiej 9 lutego 1921 r., który zgromadził przeszło 2000 (?! - J.P.) osób. Ludzie tłoczyli się w przejściach i otaczali estradę. Ktoś z publiczności przyniósł węża, jakaś kobieta przyszła Z małpą. Warszawa okazywała w ten sposób, że się futuryzuje. Czytaliśmy jakieś wiersze. Ludzie stali na krzesłach i krzykiem usiłowali nam przerwać. Wiersze były złe, ale publiczności zależało na tym najmniej. Pamiętam p. Irenę Solską, artystkę o wyjątkowej odwadze i genialnej intuicji, jak bez echa rzucała w salę swoje najpiękniejsze koncepcje recytatorskie, otoczona wrogim pomrukiem bałwanów.
Innym razem, na wieczorze w Zakopanem, ta sama publiczność chciała zlinczować poetę Aleksandra Wata, czytającego przed nią swoje namopaniki - poematy słów wyzwolonych z jarzma treści logicznej. ( ... )
(2) Futuryzm wyrósł w Polsce nie tylko z potrzeby odnowy środków wyrazu poezji oraz afirmowania nowoczesności, miasta i maszyny, ale i z buntu społecznego, najczęściej bardziej radykalnego, niż sprzeciw skamandrytów czy Awangardy, bo wyrażanego z bezpośrednią, wręcz brutalną, ekspresją. Witalizm skamandrytów i futurystów wydawał się chwilami zbieżny, choć ci ostatni widzieli w takich kategoriach nie tylko człowieka, lecz i maszyny. Początkowo dostrzegano nawet możliwość pokojowego współistnienia futuryzmu z modernizmem; w 1909 r. Ignacy Grabowski zwrócił uwagę w Świecie na manifest Marinettiego, tak "romantyczny" w swoim wyrazie, zalecając go jako remedium na dekadencję:
rozpęd, furia, wiara, śmiałość tryskająca w ogromnych parabolach z manifestu młodych, pogarda śmierci i tych pseudowartości życiowych, które z człowieka czynią psa kultury, aportującego wszelkie gatunki asafetydy ku zdobyciu obiadu, credo czynu szybkiego jak automobil, lotnego i zuchwałego jak aeroplan, to jest eliksir dla naszej braci literackiej w wysokim stopniu potrzebny. ( ... )

(3) Autor wstępu do Utworów poetyckich Młodożeńca słusznie podkreśla różnice między futuryzmem zachodnioeuropejskim a polskim czy rosyjskim. Zachodni miał na pierwszy rzut oka większy rozmach, w sposób bardziej radykalny zrywał z przeszłością, pełen dezynwoltury, a nawet wrogości wobec tradycji kulturalnej i historii, która przeszkadzała w życiu pełnym hedonizmu, witalizmu, aktywizmu i... swoistej dekadencji. Futuryzm polski, walczący z kompleksami niższości wobec Zachodu, adorował współczesną cywilizację, ale mimo wysiłków nie mógł się radykalnie uwolnić od przeszłości, bo nie pozwalała na to sytuacja kraju, budowanego od nowa po odzyskaniu niepodległości i uwikłanego w swej historii.
Futuryzm słowiański bywał bardziej liryczny, ale mniej "estetyzujący" niż zachodni. Takie stwierdzenie może się wydać niespodziewane, jeśli zważyć, że futuryści zwalczali elementy tradycyjnego piękna, ale ileż
w utworach choćby Marinettiego swoistej elegancji w zachwytach nad cywilizacją maszyn i urbanizmem! Fascynacje i marzenia polskich pisarzy musiały przeskoczyć większą przepaść, wypełnioną nędzą i wielowiekowym zacofaniem; hasła, zbieżne z manifestami zachodnimi, oznaczają na naszym gruncie niezupełnie to samo. ( ... )
(4) Futuryści kochali się w wirze zdarzeń, w "ekstatycznym" tempie i rytmie nowoczesności. Młodożeniec napisał w 1936 r., kiedy hołdował już innej poetyce, ale nie odcinał się od ideałów młodości:
Łamią się, kruszą stare formy bytu, a jeszcze nie widzimy form nowych.
Hula w tym rozgardiaszu wszelkie sobkostwo, niecąc dokoła coraz gorszy zamęt, przecinając spoidła gromadzkiego instynktu. ( ... )
Żyjemy w wirze przemian, w natłoku idei i haseł, zmieniają się błyskawicznie rzeczy, zmieniają się wartości, zmieniają się ludzie.
(5) Wydaje się, że polski futuryzm, mimo że spragniony ruchu i przemian, nie zawsze czuł się pewnie; pozbawiony nowoczesnego cywilizacyjnego zaplecza, eksponował bardziej (lub inaczej), niż na Zachodzie biologizm, przywiązanie do natury i sensualizmu. Widać to u wszystkich niemal futurystów tym wyraźniej, im bardziej egzorcyzmują owe sfery. Młodożeniec napisze (wszystkie cytaty z tomu Kreski i futureski):
zawiośnialo - latopędzi przez jesienność białośnieże.
- KINEMATOGRAF KINEMATOGRAF KINEMATOGRAF ... słowikując szeptolesia falorycznie caruzieją.
- GRAMOPATHEFON GRAMOPATHEFON GRAMOPATHEFON
(XX wiek)
przeraźliwość gwizdków- -
ruszamy - ruszamy ...
(............................ )
NA OŚLEP
przyjacielu-włóczęgo, stary psie - serdeczny a dokąd?
express
LUD
... ten i ów
w natłoku
całuje się, ściska ...
............................... tam na rogu, Z boku
ociera starowina ślipie ...
chlipie ...
ten dzień
pstro. pstrawo .. pstrokato ...
lato ...
białe - czerwone - zielone
szale - falbany falują, szaleją
w alejach. ..
lato
(6) zauważmy, jak przełamuje się z duchem wieku XX (takiego, jaki mógł być widziany wówczas znad Wisły - kinematograf, gramopathefon itp.) wyrosła z innej tradycji emocjonalność, odmienne niż u futurystów zachodnich odczucie piękna, naturalnego rytmu życia. Z okien ekspresu dostrzega się nie tyle sieć szos i las kominów, co starego włóczęgę; obok rekwizytów nowoczesności pojawią się: czułe szeptolesia, chlipiąca babina i zgoła impresjonistyczny obraz lata. Jak u Stanisławskiego albo Podkowińskiego. W konwencji graficznej i stylistycznej, zrywającej zupełnie z tradycją, oglądamy wiejskie obrazki, pełne miłości do rodzinnego pejzażu i jego ludzi, np.: piJany na wirzbowym kiJu / TRAJkoce MAJ -/ FUJarecko, mOJa - / graj/ OJA - JAJ (pastuch). Zdarzają się feerie wyobraźni, jakby ktoś przełożył np. parnasistę na język futurystów, choćby w śmierci maharadży, z jej "ludyczną" egzotyką. ( ... )
(7) .pstro. pstrawo .. pstrokato ... - miałoby się ochotę powiedzieć, kiedy czyta się owe wiersze. Czy brak w nich konsekwencji? Nie sądzę. Istnieje przecież logika przeciwieństw i dialektyka sprzeczności myślowo-artystycznych, widoczne w pisarstwie autora kwadratów i innych polskich futurystów:
Sterna, co sławił pysznopierśne baby; Czyżewskiego - twórcy Pastorałki; Jasińskiego - autora burzycielskich manifestów i dość stabilnego w formie Słowa o JakubIe Szelt. Zdaje się, że wiele kontrowersji wokół futuryzmu wyrosło z braku zrozumienia dla jego złożoności. ( ... )
(8) Myślę że trzeba spojrzeć na futuryzm polski bez uprzedzeń. Dostrzec fakt zawęźlenia się radykalizmu społecznego, lewicowości i zaangażowania
w ideę cywilizacyjnej przemiany świata z nowatorstwem artystycznym, które dało rozpęd polskiej awangardzie poetyckiej. Jeśli dobrze wpatrzyć się
w doświadczenia futurystyczne, można tam znaleźć ( ... ) zapowiedzi poetyki Różewicza, może Tymoteusza Karpowicza czy Białoszewskiego, ale to już inna sprawa. A przecież futurystów łączyły również pewne więzi myślowo-artystyczne z poprzednią epoką, nawet gdy ją zdecydowanie odrzucali. Widać to m.in. na przykładzie Brunona Jasieńskiego, jakże radykalnego
w poglądach na literaturę i jej miejsce w społeczeństwie. ( ... )
(9) Futuryści próbowali interpretować i propagować swoje utwory, obśmiewani i parodiowani (szczególnie Jasieński) zarówno przez skamandrytów, jak Gałczyńskiego. Dziś, po latach, po tylu ,;przewartościowaniach wartości" manifesty Jasieńskiego nie mogą aż tak bulwersować, wywołują pobłażliwy uśmiech nad gwałtownością inwektyw przeciw "filisterskiej" sztuce. Moderniści, atakujący swojego "mydlarza", budowali Sztuce ezoteryczną kapliczkę; Jasieński i jego koledzy w niewiele lat później nacierali na zwyrodniałą - ich zdaniem - sztukę burżuazyjno-mieszczańską, m.in. modernistów, której wytwórcą i konsumentem był - jak twierdzili - tenże filister. ..
Towarzyszyło im poczucie kryzysu kulturalnego, który w Polsce przybrał szczególnie ostre formy. Dosyć długo byliśmy jut narodem - panopticum, produkującym tylko mumie i relikwie - pisał Jasieński w tekście, zatytułowanym' trochę pompatycznie Do narodu polskiego manifest w sprawie natychmiastowej futuryzacji życia, i ogłaszał za Stanisławem Brzozowskim, który - jak widać - służył swoim następcom na różne okazje, "wielką wyprzedaż starych rupieci". Taka była jego zdaniem szansa Polaków w walce o postęp cywilizacyjny" .

Jan Pieszczachowicz, Wygnaniec w labiryncie XX wieku.
Poetyckie rodowody z dwudziestolecia, Kraków 1994


PYTANIA:
1. Wyszukaj w tekście akapitu 1. wszystkie przymiotniki, którymi charakteryzuje się futuryzm polski .
2. Do tekstu akapitu l. Jan Pieszczachowicz wprowadził fragment wspomnień Brunona Jasieńskiego. W jakim celu użył znaków interpunkcyjnych ?I w pierwszym zdaniu tego cytatu.
3. Antyromantyzm, antysentymentalizm, antynaturalizm, antymartyrologia.
Jaki punkt futurystycznego programu kryje się za określeniami wymienionymi w akapicie 1?
4. Wyjaśnij na podstawie akapitu 1., jak zrodził się wśród futurystów mit artysty-męczennika.
5. Dokończ zdanie: Użyte w cytacie Brunona Jasieńskiego (akapit 1.) słowo futuryzować się oznacza:
6. Wskaż cztery punkty futurystycznego programu, o których mówi Jan Pieszczachowicz w akapicie 2 .
7. Wskaż główną różnicę między futuryzmem zachodnioeuropejskim i polskim.(akapit 4)
8. Nazwij główne tezy, jakie stawia Jan Pieszczachowicz w akapitach 4. i 5. Użyj równoważników zdań.
a) Akapit 4.: .
b) Akapit 5.: ...........................................................................
.........................
9. Wyjaśnij, w jakim celu Jan Pieszczachowicz przytacza w akapicie 5. i analizuje w akapicie 6. zacytowane fragmenty futurystycznych utworów.
10. Na podstawie akapitu 7. wyjaśnij genezę tytułu czytanego przez Ciebie tekstu.
11.dokończ zdanie: użyte w akapicie 8. słowo awangarda oznacza
12. wyszukaj w akapicie 2. inne znaczenie słowa awangarda
13. wyjaśnij dlaczego Jan pieszczachowicz w zapisie słowa sztuka użył wielkiej litery? (akapit9)
14. wyszukaj w tekście akapitu 9. synonimy do słowa mieszczanin
15. w jaki sposób ujawnia się w tekście nadawca? na potwierdzenie swojego zdania wskaż dwa przykłady form językowych