Treść zadania

Początek renesansu, ukształtowanie się antropocentrycznego modelu świata, pojawienie się nowych gatunków literackich i motywów w sztukach plastycznych, powrót do zainteresowania antykiem, w tym starożytną filozofią ukształtował nowy prąd myślowy. Człowiek gdzie indziej niż dotychczas. Również swoje niepokoje i radości opisywał w inny sposób.

Jan Kochanowski, wybitny przedstawiciel polskiego renesansu, wielokrotnie podejmował temat zarówno harmonijnego, sielankowego życia, jak i głębokiego żalu i niepokoju. W Pieśni Świętojańskiej o Sobótce poeta opiewa uroki życia na wsi. Ziemianin żyje w zgodzie z naturą, w harmonii z dobowym i rocznym cyklem. Ciężko pracuje na roli, jednak jego wysiłki nagradzane są przez zebrane plony, które zapewniają dostatek i niezależność. Życie na wsi wolne jest od intryg, w przeciwieństwie do życia dworskiego. Praca tu jest bezpieczniejsza niż żegluga czy handel. Życie z dala od miasta sprzyja spokojności i umiarowi. Poeta podkreśla też rolę żony, która nie tylko wspiera męża, ale bierze na siebie część obowiązków gospodarczych, takich jak liczenie bydła, dojenie, przygotowywanie posiłków. Kobieta roztacza opiekę nad całym domem i strzeże domowego ogniska. Wieczorami cała rodzina spotyka się, aby spożyć posiłek, bawić się, tańczyć i śpiewać, a także słuchać opowieści dziadków, przez co najmłodsi uczą się szacunku, a starsi wpajają im odpowiedni system wartości.

W Trenie XVII natomiast, Jan Kochanowski podejmuje temat cierpienia i niepokoju. Po śmierci córki, Orszulki, nie potrafi cieszyć się urokami życia, nie ma też nadziei na ukojenie bólu. Mimo spokojnego życia z dala od niebezpieczeństw, nieszczęście ugodziło w jego dom. Zanosi pretensje do Boga, że mimo cnotliwego, skromnego postępowania, wolnego od zdrady i zazdrości, zesłał na niego tak wielkie cierpienie. Kochanowski – poeta doctus – pokładał nadzieję w swoim rozumie, który, praktykując stoickie zalecenia, miałby go chronić przed smutkiem i niedolą, jednak spotyka go zawód – „Rozum, który w swobodzie/Umiał mówić o przygodzie, /Dziś ledwe sam wie o sobie:/Tak mię podparł w mej chorobie”. Uważa, że jego żalu nie da się przezwyciężyć logicznym rozumowaniem. Sprzeciwia się też stoickiej doktrynie, którą sam wcześniej praktykował, nazywa szaleństwem uznawanie tragedii za wydarzenie normalne. Na koniec podkreśla, że stracił wszelką nadzieję i jedynie Bóg może mu ją zwrócić.

Poeta opisuje dwie, skrajnie różne postawy. Dotknięty nieszczęściem traci wiarę w filozofię, swój rozum, cnotę. Doświadcza zarówno harmonii, błogości, sielankowego spokoju, jak i bólu, ogromnego, nieugaszonego smutku, zwątpienia, niepokoju. Nie chroni go przed tym ani wykształcenie, ani zasada złotego środka, która okazuje się bezużyteczna, ani bezpieczne życie. Harmonia i niepokój – dwa różne zjawiska były nieodłącznym elementem życia człowieka renesansowego, co trafnie obrazują słowa Zenona z Kition: "Czyż ból i życie nie są sobie pokrewne?".